Xã hội có tổ chức đang bị thử thách?

SGTT.VN - Bắt được người trộm chó, thay vì giải giao cho nhà chức trách, người dân chủ động giữ lại kẻ trộm và phương tiện hành sự, rồi tổ chức tiêu diệt cả hai với sự trợ lực của những công cụ trừng phạt sẵn có, như gậy gộc, xăng dầu, rơm rạ...

Được hỏi tại sao lại làm như vậy trong điều kiện có cả một hệ thống pháp lý và bộ máy công lực đang vận hành, những người trong cuộc trả lời với ý đại loại: bức xúc do thấy việc xử lý theo pháp luật của nhà chức trách đối với kẻ xấu, kẻ ác quá hời hợt và không đủ sức răn đe, người ta phải tự đặt và áp dụng cách xử lý mạnh hơn để thay thế, hòng đòi lại sự công bằng đã bị đánh cắp.

Chiếc xe máy và thi thể người trộm chó bị thiêu tại xã Hưng Đông, TP Vinh (Nghệ An). Ảnh: internet

Công bằng, lẽ phải vốn là những khái niệm để chỉ các giá trị cốt lõi của xã hội có tổ chức và văn minh. Đúng là nhân danh những giá trị đó, người ta có quyền yêu cầu sự trừng phạt đối với người nào có hành vi xâm phạm quyền và lợi ích chính đáng của người khác một cách có ý thức.

Vấn đề là trừng phạt như thế nào thì gọi là thích đáng về mọi phương diện. Từ rất sớm, các nhà tư tưởng lớn đã chỉ ra rằng dứt khoát không thể để cho người bị thiệt hại tự mình quyết định việc xử lý người gây thiệt hại. Lý do là một khi bị xâm hại, thì bản năng tự vệ nguyên thuỷ của một động vật thường bị kích thích trỗi dậy, khiến con người ta muốn trừng trị đối phương nặng đến mức có thể nghĩ ra được, nhằm trả đũa cho thoả cơn thịnh nộ. Khác với công lý do Nhà nước đại diện, công lý tư nhân đặc trưng bằng sự thống trị của các quy luật tự nhiên về cạnh tranh sinh tồn, như mạnh được yếu thua, cá lớn nuốt cá bé,… và của nguyên tắc báo phục đơn giản “mắt đền mắt, răng đền răng”.

Ở các nước tiên tiến, công dân được giáo dục từ tấm bé để có được ý thức coi luật pháp, chuẩn mực khách quan là căn cứ xác lập các quan hệ giữa người và người; coi quyền lực công là người tổ chức cuộc sống trong không gian chung, đặc biệt là trong trường hợp cần giải quyết mâu thuẫn, khủng khoảng dập tắt xung đột giữa người và người.

Người dân bao vây đập phá nhà máy vàng Bồng Miêu, Quảng Nam cuối tháng 8.2010. Ảnh: internet

Nhưng trên tất cả, muốn có được ý thức tôn trọng pháp luật phổ biến, một trong những điều kiện cốt yếu đối với trật tự xã hội bền vững, thì bản thân hệ thống chuẩn mực ứng xử và các thiết chế nắm giữ công lực phải tạo được sự tin tưởng như là chỗ dựa vững chắc của mỗi người, mỗi chủ thể trong quá trình giao tiếp xã hội. Quy tắc pháp lý, với chức năng giải quyết thấu đáo xung đột lợi ích, phải có tác dụng dung hoà các mâu thuẫn xã hội và phải có mức độ hợp lý, hợp tình đủ tạo được sự tâm phục, khẩu phục của mọi chủ thể. Bộ máy bảo đảm thực thi pháp luật, về phần mình, phải tỏ ra mẫn cán, tận tuỵ, có trách nhiệm, có công tâm và vô tư trong quá trình kiểm soát, giám sát, can thiệp và xử lý.

Thiếu một trong các điều kiện ấy, pháp luật, chuẩn mực sẽ bị đẩy xuống hàng thứ yếu trong thứ tự các công cụ được ưu tiên sử dụng trong việc điều chỉnh ứng xử của con người. Xã hội khi đó sẽ tự động xuống cấp về phương diện trình độ tổ chức và con người, để sinh tồn, có xu hướng trở lại với sự ưa chuộng các công cụ, phương thức bảo vệ hoang sơ.

TS Nguyễn Ngọc Điện