BÁC SĨ TRÒ CHUYỆN

Dễ thương mộng mị

Xưa Trang Châu nằm mộng thấy mình là bướm, vui phận làm bướm. Tỉnh giấc lại thấy mình là Châu. Không biết Châu mơ là bướm, hay bướm mơ thành Châu? (Trang tử Nam hoa kinh).

Loài bò sát, loài chim và loài có vú đều phải ngủ. Vài loại cá và ếch nhái có giảm bớt sự nhạy bén nhưng không ngủ. Côn trùng không ngủ mà chỉ giữ bất động ngày hoặc đêm. Đo các sóng trong não thì thấy loài bò sát như thằn lằn, rắn mối không có mộng. Loài chim có mơ một chút. Loài có vú đều có mộng mị. Vài loài vật cũng giống người, ngủ luôn một mạch. Người mới có giấc ngủ liền bảy tám giờ không biết trời đất.

An lành giấc ngủ

Không thấy được mình ngủ nhưng rất quen người khác ngủ. Mắt nhắm, tai không nghe, nhịp thở chậm đều, cơ bắp buông lỏng. Lâu lâu, lăn qua lăn lại thay đổi kiểu nằm. Tim đập chậm lại. Não mới thật tuyệt.

Bộ óc không rảnh rỗi. Gắn máy đo điện não vào đầu một người có thể ghi nhận được não làm việc ra sao. Người đang thức hoặc thư giãn, não phát ra các sóng alpha gồm các dao động khoảng mười chu kỳ trong một giây. Đầu óc căng thẳng phát ra các sóng bêta, nhanh gấp đôi. Giấc ngủ có các sóng chậm hơn gọi là thêta và delta. Sóng thêta dao động từ 3,5 đến 7 chu kỳ/giây. Ngủ say các sóng chậm lại. Sóng càng chậm, giấc ngủ càng sâu.

Đang say giấc nồng, bất chợt mắt động đậy nhanh – REM (rapid eye movements). Thường có ba đến năm đợt REM mỗi đêm, sóng não nhanh lên tới mức như là thức giấc. Mắt động đậy, cơ bắp trên mặt, tay chân co giật. Ngủ có REM là giấc ngủ trong mơ. Đánh thức lúc này, có người nhớ rõ như in chuyện trong mộng. Đánh thức ai đó từ giấc ngủ không REM, không có mộng mị. Có đủ REM và không REM thì mới say giấc nồng. Ngủ đêm có 25% REM, mơ kéo dài từ 5 – 30 phút.

Trang tử, bậc thầy dưỡng sinh mấy ngàn năm trước có dạy thức chẳng lo âu (kỳ thức vô ưu) chắc là phù hợp với sóng não alpha, còn ngủ không mộng mị (kỳ tẩm bất mộng) thực ra là có REM.

 Mất ngủ xộp não. Mất ngủ một đêm hôm sau thấy bứt rứt, dễ mỏi mệt. Ba ngày không ngủ thì đầu óc mất minh mẫn, có ảo giác, người lơ mơ. Thiếu ngủ lâu dài não càng tệ hơn, chỉ ngủ vài giờ một đêm, kéo dài dài hại như thức trắng đêm. Nghiên cứu mới đây cho biết mất ngủ kinh niên làm nhót sự đậm đặc chất xám ở những vùng não trách nhiệm khả năng quyết đoán và nghỉ ngơi. Ngủ bết thì não bết, không chỉ tâm lý mà còn là bết thần kinh. Thí nghiệm ép chuột thức hoài chuột sẽ chết.

 Bổ bộ óc, tốt cái bụng, khoẻ cả người. Giấc ngủ bổ não. Mấy ai ngờ ngủ đủ giảm béo phì. Càng ít ngủ càng mập ra. Hormon leptin do tế bào mỡ tiết ra báo cho não ngưng ăn. Hormon ghrelin do bao tử và ruột non làm ra, báo não cho lệnh ăn. Người chỉ ngủ vài giờ, lượng leptin giảm bớt, ghretin tăng thêm, cơ thể đòi ăn thêm. Ngủ ít, đói nhiều. Ngủ ít thì thức nhiều, thêm giờ để ăn. Ngủ giúp cơ thể sửa sang lại cơ bắp và các mô trong người, thay thế các tế bào già cỗi. Ngủ cho não cơ hội sắp xếp lại bộ nhớ. Khi ngủ đủ hormon tăng trưởng tiết ra, các chất giúp hệ miễn dịch tăng lên. Thiếu ngủ khiến dễ nhiễm bệnh, sức lớn của trẻ con bị ảnh hưởng.

Bí ẩn giấc mơ

Trong giấc mơ REM, sóng điện não phản ánh hoạt động như lúc thức. Cuống não rất hoạt động, não trước cũng vậy, gồm cả vỏ não mới (trung tâm hoạt động cao của não) vùng đồi, vùng hải mã liên hệ với cảm xúc và lưu giữ ghi và nhớ. Các giấc mơ có thể thú vị, kỳ quặc, ác mộng hoặc thường thôi. Hiện nay các nhà khoa học đều nghĩ là các giấc mơ đóng vai trò quan trọng cho trí nhớ, sự học và sự sáng tạo.

 Mộng để nhớ hay quên. Theo Francis Crick (“cha đẻ” DNA): “Nằm mộng để quên, giấc mơ giúp rửa sạch não những gì không muốn”. Năm 1985, giáo sư Jonathan Winson cho là khi nằm mộng, vùng hải mã “dạy” vỏ não những điều học được lúc ban ngày để tăng cường trí nhớ.

Học, nhớ và sáng tạo. Đây là lúc bộ óc dễ dàng tạo ra các kết nối mới để ghi nhớ. Học bài rồi ngủ đẫy giấc thì tốt hơn thức trắng để ôn bài. Trong lúc ngủ, não rảnh rang đem các ghi nhận mà ban ngày không ý thức được, xếp đặt đâu vào đấy. Mới đây Stickgold, đại học Harvard thấy rất rõ bộ não dùng các giấc mơ để học. Trong giấc mơ quá trình nhận thức tiếp tục những gì còn dang dở. Giấc mộng giúp sự phát triển các nối kết trong não tại các synap. Sự tăng trưởng của các nối kết synap xảy ra trong suốt những giờ đầu của sự học. Hơn thế nữa, Gs Sullivan, đại học Sydney cho biết ngủ và mộng có vai trò sáng tạo. Giấc ngủ và mộng mị còn nhiều bí ẩn. Phải chờ những nghiên cứu về sau.

Nhẹ tênh Người với Bướm. Gặp nhà phân tâm học Sigmund Freud, Salvador Dalí kính là cha tinh thần. Hoạ sĩ siêu thực bậc thầy chịu ảnh hưởng phân tâm học và để các suy tư này thấm vào tác phẩm của ông. Người với bướm gợi ý con người có thể trút bỏ cuộc sống thường ngày ở thế gian để được như con bướm. Bướm nhẹ tênh sẽ cho con người đôi cánh và giúp người đến một thế giới khác, trút bỏ mọi ưu phiền. Tôi thấy lâng lâng trước tranh tượng này. Hẳn là Dalí biết Trang Châu.

GS.BS Nguyễn Chấn Hùng

Những người giải mộng Năm 1900, Sigmund Freud, 44 tuổi, xuất bản Giải mộng (The Interpretation of Dreams). Nghiên cứu các giấc mơ của riêng mình và các người bệnh, Freud khám phá, khai thác và xây dựng một thế giới xa lạ với thực tế bên ngoài. Freud người Áo gốc Do thái đã sáng lập ra ngành phân tâm học, lập ra việc khám bệnh bằng cách phân tích tâm lý thông qua đối thoại với bệnh nhân, cho tình dục là cốt lõi cảm xúc duy nhất của đời sống con người, hạnh phúc là kết quả của việc đáp ứng đầy đủ cho sự ham muốn, đặc biệt là thèm muốn tình dục. Bệnh hoạn là bắt nguồn từ sự đè nén tình dục. Trong vài thập niên, các ý tưởng của Freud làm thay đổi lớn lao cách nhìn của công chúng gây dấu ấn khoa học xã hội và nhân văn. Nhiều ý tưởng của Freud không còn được ưa chuộng. Các khoa tâm lý ở các đại học Hoa kỳ ngày nay đặt trên cơ sở khoa học. Các lý thuyết của Freud bị để ra ngoài lề, và bị coi là đầy các điều giả tạo khô cằn. Các cuốn sách đầu tay của Carl Jung đề cập đến tâm lý bệnh nhân tâm thần phân liệt được Freud đánh giá cao. Jung người Thuỵ sĩ khoảng 30 tuổi, còn Freud 50, thành đôi bạn tri kỷ vong niên. Năm 1912, Jung ra sách về tâm lý học của vô thức, tìm ra đường đi riêng. Jung nhấn mạnh sự hiểu biết tâm lý qua việc khai thác thế giới mộng mị, nghệ thuật, huyền học, tôn giáo và triết lý. Ông say mê triết lý cả Đông lẫn Tây, chiêm tinh học, xã hội học. Là người tiên phong trong việc tìm hiểu thế giới tâm lý, Freud khó có thể là nhà tâm lý hoàn hảo. Jung cũng vậy, khó trả lời rạch ròi nhiều câu hỏi mà chỉ kiến thức có được hiện nay mới khả di giải thích. Nhờ Freud và Jung chúng ta mới bắt đầu học hiểu chính chúng ta và sự thật ẩn sau hành động và suy nghĩ của chúng ta. Xin biết ơn sự đóng góp của hai thiên tài.