BÁC SĨ TRÒ CHUYỆN

Chắt chiu bộ não

SGTT.VN - Phim Inception đang gây sốt. Các phương tiện truyền thông rầm rộ đưa tin. Phim cũng đang chiếu tại Sài Gòn. Quả thật đạo diễn Christopher Nolan có đưa những ý tưởng độc đáo, mới lạ. Một người có thể xâm nhập vào đầu óc người khác, bối cảnh nhiều tầng của giấc mơ có siêu sao Leonardo DiCaprio. Nghe nói Nolan ấp ủ ý tưởng mười năm. Bạo lực quá. Ghê quá. Tôi thì say mê thành tựu nóng hổi về sự kỳ diệu của bộ óc với nhiều điều hay ho và tươi đẹp cho con người.

Mắt sáng như sao

Con người dần dần thấy rõ não mình. Các kỹ thuật ghi hình đo được hoạt động của não. Bao nhiêu là mắt thần máy CT, PET, fMRI, từ não đồ điện não đồ.

Máy cộng hưởng từ chức năng fMRI. MRI (magnetic resonance imaging) dùng sóng xạ và một từ trường mạnh thay vì các tia X để ghi hình rõ ràng và chi tiết các nội tạng. Từ những năm 1990, MRI được nâng cấp thành fMRI để thấy sự hoạt động của não. Có thể định vị được vùng nào của não chỉ đạo công việc nào.

Kỹ thuật rà não mới. Có thêm bửu bối nhìn thấy bộ óc: từ não đồ (magnetoencephalography) – MEG. MEG có thể chỉ đúng điểm động kinh trong não. Kết hợp MEG và fMRI các bác sĩ vẽ được bản đồ bộ não chi li giúp bứng đúng vùng não bệnh. Sẽ giúp tìm hiểu các chứng khác như bệnh mất trí, bệnh Parkinson, trầm cảm,… MEG thêm công cụ xác định các trung tâm nói, thấy, cảm giác và vận động. Đo từ trường tạo ra do hoạt động của não, MEG được coi là một trong các phương tiện đồ hoạ não hấp dẫn nhất giúp thấy được não đang hoạt động.

Bí ẩn bộ não của bé

Các nhà khoa học chỉ mới bắt đầu giở màn bí mật. Bí ẩn bắt đầu từ trong bụng mẹ – chỉ bốn tuần trước khi bé chào đời, những tế bào đầu tiên sẵn sàng phát triển với nhịp độ 250.000 nơron mỗi phút. Hàng tỉ nơron liên lạc với hàng tỉ nơron khác thông qua tỉ tỉ cái bắt tay ở khe synap.

Đa số loài vật thượng đẳng sinh ra với bộ óc xấp xỉ bộ óc tuổi trưởng thành. Con người vượt xa mọi loài. Bộ óc bé sơ sinh chỉ lớn khoảng 25% não người trưởng thành. Tròn một tuổi, được 50%. Đến mười tuổi, 95%. Con người có bộ óc vĩ đại, gấp sáu lần não của loài có vú lớn cùng cỡ.

Não bé phát triển thể hiện sự tiến hoá của não người. Vào tháng 7.2010, Van Essen và êkíp trường y Saint Louis Hoa kỳ công bố điều thú vị. Đem não người so sánh với não khỉ và tinh tinh: các vùng khác biệt nhất gần giống các vùng não người phát triển nhất trong tuổi thơ. Đó là các vùng liên hệ với các chức năng như nói năng, lý luận “những khả năng biến chúng ta thành con người”. Thể tích não khi mới sinh vừa đủ cái đầu bé qua được vùng chậu của mẹ. Vùng não “thấy nhìn”, đã phát triển lúc chào đời vì cần bú và nhận ra mẹ cha cùng thế giới quanh mình. Trẻ sơ sinh được dẫn vào thế giới bằng cái nhìn. Các vùng khác, kém quan trọng hơn ở buổi đầu đời sẽ phát triển khi trẻ lớn lên.

Mến thương chăm chút não bé từ trong bụng mẹ. Chế độ dinh dưỡng lành mạnh, đủ chất, đúng loại của mẹ giúp não bé phát triển tốt. Bé chào đời đến sáu tháng tuổi, sữa mẹ như là nước cam lồ, tạo một môi trường an toàn và thuận tiện cho bé. Chuyện trò, ánh mắt yêu thương, luôn cười với bé. Đừng để bé xem tivi lâu quá. Mẹ cha cần dẹp bỏ stress, tránh chuyển sang con. Bộ não bé không ngừng phát triển, phải giúp liên tục phát huy.

Ăn lành, ngủ đủ, tập đều, sống vui

 Ăn lành bổ não. Chọn thức ăn đủ prôtêin tinh khiết, rau trái cây đủ loại, các củ đậu, các loại hột nguyên. Các chất cần thiết để làm ra các chất dẫn truyền thần kinh gồm các vitamin B, các axit béo cơ bản, vitamin D, omega3, các vi chất như kẽm, selenium và magnê. Dinh dưỡng không lành: nhiều mỡ, các loại đường, rượu, càphê, các thức chế biến quá mặn, quá ngọt.

 Ngủ đủ mạnh não. Khi ngủ chúng ta không biết gì. Bộ óc rất bận bịu. Các chất dẫn truyền thần kinh cầm trịch việc ngủ thức. Các tế bào tăng cường sản xuất protêin. Cơ thể tiết nhiều hormon tăng trưởng. Giấc ngủ cần cho não tăng trưởng và phát triển. Khi ngủ chúng ta học. Hãy cho bộ óc đủ thời gian kết nối các thông tin mới và sắp xếp vào bộ nhớ lâu dài. Suốt tuần thiếu ngủ, nán thêm một hoặc hai giờ ngủ buổi sáng cuối tuần rất quý. Trong tuần ngủ không đủ, cuối tuần không bù, thì giết não không dao. Báo Science Daily ngày 29.1.2010 đưa tin mất ngủ mạn tính có liên hệ với sự teo nhỏ võ não.

Vận động giúp dưỡng não. Thể dục tác động một vùng của não đặc trách về trí nhớ nằm trong vùng hải mã. Khi vận động máu đổ về vùng này, các nơron non hay là các tế bào gốc ra đời prôtêin Noggin của não giúp đánh thức các tế bào gốc. Cứ bước đều, cứ đạp xe liên tục giúp ta bớt stress. Vận động thân thể làm não tiết ra nhiều chất, đặc biệt endorphin làm ta sảng khoái.

Sống vui não bén nhạy. Cái già không tránh được, nhưng sự minh mẫn tinh thần thì không cứ. Những lựa chọn của chúng ta về công việc, vui chơi, ăn uống, giao tế, thư giãn sinh hoạt tinh thần có ảnh hưởng sâu sắc trên khả năng chúng ta giữ sự bén nhạy trí não ở tuổi già. Nghiên cứu của viện Sức khoẻ Hoa Kỳ năm 2009, thấy phần lớn người già suy giảm nhận thức nhưng có đến một phần ba không hề hấn. Những người càng dùng trí óc nhiều: đọc sách, viết lách, chơi bài, chơi cờ, chơi nhạc, bàn luận thì càng chậm bị lẫn. Hoạt động trí não và cọ xát xã hội giúp não trẻ.

GS.BS Nguyễn Chấn Hùng

Trèo đèo lội suối Não người chứa khoảng 100 tỉ nơron. Mỗi nơron có hàng ngàn nhánh để liên thông với nơron khác. Các nhánh dẫn thông tin về thân nơron, các axon chuyển các thông tin đi đến nơron khác. Khoảng hở giữa nhánh và axon của hai nơron là khe synap và chính các hột hoá chất li ti trèo đèo lội suối tải luồng thần kinh băng qua khe synap. Carew Eccles và Bernard Katz lần lượt nhận giải Nobel năm 1963 và 1970. Hiện biết được khoảng 50 chất dẫn truyền thần kinh (DTTK). Chuyện trong mơ. Chất DTTK đầu tiên do Otto Lewi tìm ra năm 1921. Kể lại là chợt tỉnh ngủ, làm thí nghiệm y như thấy trong giấc chiêm bao ông chứng minh sự hiện hữu của chất acetylchôlin. Não người bệnh Alzheimer thiếu khoảng 90% chất này. Giấc mơ đem về cho Lewi giải Nobel y học. Trong người có thuốc phiện. Năm 1973 Synder và Pert tìm ra endorphin, viết tắt của endogenous morphine – morphin nội sinh, trong cơ thể. Chất này tạo cảm giác đê mê, có cấu trúc và tác dụng tương tự các chất morphin, heroin. Vận động đúng mức, ngủ sâu đẫy giấc, endorphin ra nhiều làm đầu óc sảng khoái. Chất DTTK nầy làm giảm biến dưỡng, chậm nhịp tim, bớt nhịp thở giúp loài gấu ngủ đông. Mùi vị thơm ngon. Năm 1907, khi tìm tòi chất có hương vị giống phômai, thịt và nấm, Ikeda người Nhật phát hiện ra glutamat, từ đó chế ra bột ngọt (monosodium glutamat – MSG). Năm 1994, Peter Vasherwood mới xác định được đây là chất DTTK. Glutamat rất quan trọng, có rất nhiều trong hệ thần kinh trung ương, đặc biệt cần cho trí nhớ. Glutamat nhiều quá lại độc hại, phá huỷ các nơron gây chứng teo cơ.